DUYURULAR

AİHS 5. MADDE

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 5. Maddesi ile ilgili kısa bilgi

Madde 5 : Özgürlük ve Güvenlik Hakkı

1. Herkesin kişi özgürlüğüne ve güvenliğine hakkı vardır. Aşağıda belirtilen haller ve yasada belirlenen yollar dışında hiç kimse özgürlüğünden yoksun bırakılamaz.
    a) Kişinin yetkili mahkeme tarafından mahkum edilmesi üzerine usulüne uygun olarak hapsedilmesi;
    b) Bir mahkeme tarafından, yasaya uygun olarak, verilen bir karara riayetsizlikten dolayı veya yasanın koyduğu bir yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamak için usulüne uygun olarak yakalanması veya tutulu durumda bulundurulması;
    c) Bir suç işlediği hakkında geçerli şüphe bulunan veya suç işlemesine ya da suçu işledikten sonra kaçmasına engel olmak zorunluluğu inancını doğuran makul nedenlerin bulunması dolayısıyla, bir kimsenin yetkili merci önüne çıkarılmak üzere yakalanması ve tutulu durumda bulundurulması;
    d) Bir küçüğün gözetim altında eğitimi için usulüne uygun olarak verilmiş bir karar gereği tutulu durumda bulundurulması veya kendisinin yetkili merci önüne çıkarılması için usulüne uygun olarak tutulu durumda bulundurulması;
    e) Bulaşıcı hastalık yayabilecek bir kimsenin, bir akıl hastasının, bir alkoliğin, uyuşturucu madde bağımlısı bir kişinin veya bir serserinin usulüne uygun olarak tutulu durumda bulundurulması;
    f) Bir kişinin usulüne aykırı surette ülkeye girmekten alı konmasını veya kendisi hakkında sınır dışı etme ya da geriverme işleminin yürütülmekte olması nedeniyle usulüne uygun olarak yakalanması veya tutulu durumda bulundurulması;

2. Yakalanan her kişiye, yakalama nedenleri ve kendisine yöneltilen her türlü suçlama en kısa zamanda ve anladığı bir dille bildirilir.

3. Bu maddenin 1.c fıkrasında öngörülen koşullara uyarınca yakalanan veya tutulu durumda bulunan herkes hemen bir yargıç veya adli görev yapmaya yasayla yetkili kılınmış diğer bir görevli önüne çıkarılır; kendisinin makul bir süre içinde yargılanmaya veya adli kovuşturma sırasında serbest bırakılmaya hakkı vardır. Salıverilme, ilgilinin duruşmada hazır bulunmasını sağlayacak bir teminata bağlanabilir.

4. Yakalama veya tutuklu durumda bulunma nedeniyle özgürlüğünden yoksun kılınan herkes, özgürlük kısıtlamasının yasaya uygunluğu hakkında kısa bir süre içinde karar vermesi ve yasaya aykırı görülmesi halinde kendisini serbest bırakması için bir mahkemeye başvurma hakkına sahiptir.

5. Bu madde hükümlerine aykırı olarak yapılmış bir yakalama veya tutulu kalma işleminin mağduru olan herkesin tazminat istemeye hakkı vardır.

Sözleşme, bu maddeyle asgari özgürlük ve güvenlik hakkı sınırlarını çizmiştir. Sözleşmeci devletler, bu maddede sayılan hakların ilerisinde kanunlar çıkarabilirler. Ancak, bu maddenin kapsamını daraltıcı düzenlemeler getiremezler.

5. Madde özet olarak ele alınırsa;

1. Sözleşme, özgürlükten söz ederken kişinin nesnel özgürlüğünü vurgulamamıştır. Bu kuralın amacı, hiç kimsenin keyfi olarak özgürlüğünden yoksun bırakılmamasını sağlamaktır.


2. Kişinin özgürlüğünden yoksun bırakılıp bırakılmadığının belirlerken; kişinin içinde bulunduğu somut durum, önlemin türü, süresi, etkileri ve uygulanma biçimi gibi etkenler göz önüne alınır.


3. 5. Madde kapsamında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne göre, yakalamanın, gözaltına almanın, tutuklamanın nedeni önemli değildir. Yeter ki, ulusal yasalara uygun olsun.


4. Yakalamalarda, gözaltına almalarda ve tutuklamalarda, DÜRÜST KUŞKU olmalıdır. Zirâ kötü niyetli, keyfi uygulamalar insan hakları ihlâlidir. Yakalamalarda, gözaltına almalarda, tutuklamalarda ve diğer özgürlüğün kısıtlandığı uygulamalarda   “DÜRÜST KUŞKU”  ve “ MAKUL ŞÜPHE” olmalıdır.

Yakalama işleminin dayanması gereken şüphenin makul olma derecesi, keyfi yakalama ve alıkoyma uygulamalarına karşı sağlanan güvencenin en önemli unsurudur. “DÜRÜST KUŞKU” kavramı, ilgili kişinin suçu işlemiş olmasının mümkün bulunduğu hususunda tarafsız bir gözlemciyi ikna etmeye yetecek ölçüde yeterli bulgu ve bilgilerin bulunduğunu varsayar. Bununla birlikte, neyin makul kabul edilebileceği, olaya ait koşulların tamamı değerlendirilerek yapılır. Mahkeme'ye göre adli suçlarda “tarafsız bir gözlemciyi ikna edecek makul şüphe” şarttır. Keyfilik yoksa ve dürüst şüphe varsa herkes yakalanabilir , gözaltına alınabilir veya tutuklanabilir. Ancak madde 5/f.3 gereğince  hemen/makul bir sürede hakim karşısına çıkarılmalıdır. Bu makul sürenin değerlendirilmesinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, sürenin ulusal yasaya uygun olup olmadığını esas almaktadır.